مواجهه با گسترش اینترنت ماهواره‌ای وارد مرحله جدیدی از تقابل‌های فنی، حقوقی و ژئوپلیتیک شده است. شبکه ماهواره‌ای Starlink وابسته به شرکت SpaceX که با دارا بودن حدود ۱۰ هزار ماهواره در مدار پایین زمین (LEO) و در ارتفاع ۵۵۰ کیلومتری، ارائه‌دهنده اینترنت پهن‌باند بدون وابستگی به زیرساخت‌های زمینی کشورها است، طی سال‌های اخیر به محور مناقشات میان دولت‌ها و اپراتورهای ارتباطی تبدیل شده است. در حالی که مزیت اصلی این سیستم عدم نیاز به زیرساخت محلی و کاهش تاخیر ارتباطی به دلیل ارتفاع پایین‌تر در مقایسه با ماهواره‌های سنتی در ارتفاع ۳۶ هزار کیلومتری است، استقلال فنی آن حاکمیت سایبری و کنترل دولت‌ها بر ارتباطات را با چالش اساسی روبه‌رو کرده است.
روایت‌های متعارض از مهار فنی و عملیات اختلال در ایران
در ایران، پیگیری استفاده از اینترنت ماهواره‌ای در جریان محدودیت‌های ارتباطی از سپتامبر ۲۰۲۲ شدت گرفت؛ زمانی که دولت جو بایدن مجوز عمومی برای گسترش دسترسی به ارتباطات دیجیتال در ایران را صادر کرد و آنتونی بلینکن، وزیر خارجه وقت آمریکا، از این تصمیم خبر داد. در پی آن، ایلان ماسک در بامداد ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۲ با انتشار پیامی در شبکه اجتماعی X از فعال‌سازی این شبکه خبر داد. همچنین در ژوئن ۲۰۲۵ و هم‌زمان با محدودیت‌های ارتباطی ناشی از جنگ ایران و اسرائیل، ماسک مجدداً اعلام کرد پرتوهای ارتباطی Starlink بر فراز ایران فعال است. تا آغاز سال ۲۰۲۶، مؤسسه تحقیقاتی Takshashila شمار پایانه‌های قاچاق فعال در ایران را حدود ۵۰ هزار دستگاه برآورد کرده است.
در پاسخ به این روند، مقام‌های ایرانی این شبکه را تهدیدی امنیتی نامیده‌اند. محمدامین آقامیری، دبیر شورای عالی فضای مجازی، این سامانه را ابزاری برای فرماندهی، کنترل، جاسوسی و جمع‌آوری اطلاعات خوانده و هشدار داده است که استفاده جنگی از زیرساخت ماهواره‌ای، آن را به یک هدف نظامی مشروع تبدیل می‌کند. آقامیری ادعا کرده است که ایران نخستین کشوری بوده که موفق شده در جریان قطع سراسری اینترنت، پایانه‌های Starlink را طی یک عملیات کنترل‌شده از کار بیندازد و سامانه‌هایی برای شناسایی، قطع و مهار آن‌ها در اختیار دارد که یکی از فناوری‌های آن در دی‌ماه ۱۴۰۴ به کار گرفته شده است. هم‌زمان، معاون وزیر ارتباطات ایران نیز هشدار داده که گسترش این فناوری می‌تواند «آخرین میخ بر تابوت» توانایی کشور در کنترل فضای مجازی باشد و درباره آینده نهادهای تنظیم‌گر ابراز تردید کرده است.
روش‌های فنی ایجاد اختلال و ارزیابی‌های بین‌المللی
بر اساس گزارش‌های منتشرشده از جمله گزارش شبکه Al Jazeera به نقل از متخصصان مخابرات در تهران و تحلیل‌های موسسه Takshashila، روش‌های مورد استفاده یا مطرح‌شده برای مقابله با این فناوری شامل موارد زیر است:
- پارازیت‌اندازی فرکانسی: استفاده از تجهیزات اخلالگر در باندهای Ku و Ka برای مختل کردن ارتباط میان پایانه‌ها و ماهواره‌ها.
- ارسال داده‌های نادرست موقعیت‌یابی (GPS Spoofing): دستکاری اطلاعات جغرافیایی برای کُند یا مختل کردن روند راه‌اندازی پایانه‌های جدید.
- شناسایی پروتکل‌های ارتباطی: تشخیص ترافیک اینترنتی Starlink هنگام اتصال کاربران به برنامه‌های کاربردی داخلی.
- گشت‌زنی میدانی و توقیف: استفاده از پهپادها برای شناسایی دیداری آنتن‌های نصب‌شده و مراجعه حضوری به محل‌های فروش یا نگهداری تجهیزات.
با این حال، یک ارزیابی امنیت سایبری در اروپا نشان می‌دهد که اگرچه استفاده از تجهیزات پیشرفته پارازیت‌اندازی نظامی توانسته اختلال در ارسال و دریافت داده‌ها را در برخی نقاط تا ۸۰ درصد افزایش دهد، اما میان ایجاد اختلال موقت فرکانسی و غیرفعال‌سازی کامل و از راه دور ده‌ها هزار پایانه تفاوت فنی عمده‌ای وجود دارد و تایید قطعی ادعاهای مطرح‌شده نیازمند شواهد مستقل است.
نبرد حقوقی در اتحادیه بین‌المللی مخابرات (ITU)
علاوه بر اقدامات میدانی و فنی، ایران موضوع را به اتحادیه بین‌المللی مخابرات (ITU) کشانده و خواستار توقف فعالیت پایانه‌های غیرمجاز شده است. هیئت مقررات رادیویی (RRB) این نهاد بین‌المللی نسبت به فعالیت این پایانه‌ها ابراز نگرانی عمیق کرده و به توانایی فنی Starlink برای اعمال محدودیت‌های جغرافیایی (Geofencing) در برخی کشورها اشاره داشته است، اما تایید کرده که اقدامات مشابهی برای غیرفعال کردن تمام پایانه‌های غیرمجاز در ایران انجام نشده است. این موضوع چالش‌های حقوقی پیچیده‌ای را درباره نحوه نظارت ملی بر اپراتورهای فراملیتی ایجاد کرده است.
تجربه‌های جهانی و نقش راهبردی در بحران‌ها
گسترش ابزارهای اینترنت ماهواره‌ای در نقاط مختلف جهان ابعاد امنیتی و سیاسی متفاوتی را به نمایش گذاشته است:
- اوکراین: از زمان آغاز جنگ در فوریه ۲۰۲۲، این شبکه به زیرساخت حیاتی برای ارتش اوکراین جهت هماهنگی یگان‌ها و هدایت پهپادها و همچنین بیمارستان‌ها و شبکه راه‌آهن تبدیل شد. با این حال، تصمیم‌گیری‌های ایلان ماسک از جمله عدم فعال‌سازی شبکه در حمله به کریمه یا تهدیدهای دونالد ترامپ مبنی بر قطع دسترسی جهت پیشبرد مذاکرات، آسیب‌پذیری وابستگی نظامی به یک اپراتور خصوصی را نمایان ساخت.
- هند: گزارش موسسه Takshashila به خطرات وابستگی به داده‌های کنترل‌شده توسط شرکت‌های آمریکایی و کشف پایانه‌های قاچاق در دست شبه‌نظامیان مانیپور و قاچاقچیان جزایر آندامان و نیکوبار پرداخته است.
- سودان: در جریان جنگ داخلی سودان، نیروهای پشتیبانی سریع (RSF) از صدها پایانه قاچاق برای هماهنگی عملیات استفاده می‌کنند در حالی که نیروهای مسلح سودان در صدد متوقف کردن ورود آن هستند.
- ونزوئلا: پس از تحولات سیاسی ژانویه ۲۰۲۶ و ربایش نیکلاس مادورو، ایلان ماسک یک ماه اینترنت رایگان به مردم این کشور اعطا کرد.
- غزه: از ژوئیه ۲۰۲۴ این شبکه برای اهداف بشردوستانه و بیمارستان‌های صحرایی جهت دورپزشکی استفاده شده، اما دسترسی غیرنظامیان تحت کنترل ملاحظات امنیتی اسرائیل و اپراتور باقی مانده است.